راسان خبر ایلام/ حفظ و بازخوانی سنت‌های دیرین، از جمله شیوه‌های ساخت تجهیزات کوچ و سامان‌دهی منازل موقت در میان مردمان پشتکوه، نمادی از همکاری، تعاون و دانش بومی در دهه‌های گذشته است؛ زندگی‌ای که با استفاده از پشم بزغاله و مواد طبیعی، سازمانی دقیق برای بقا در طبیعت ایجاد می‌کرد.

سبک زندگی مردم پشتکوه در دهه ۱۳۴۵ شمسی، با وجود سختی‌های طبیعت، بر پایه همکاری نزدیک میان زنان و مردان و استفاده هوشمندانه از منابع طبیعی استوار بود. در آن دوران، آغاز زندگی هر زوج جوان با تلاش جمعی و بهره‌گیری از دانش اصیل محلی همراه بود.

در فرآیند تولید ابزار، زنان با مهارتی بالا، پشم بزغاله را در دیگ‌های آب گرم ریخته و با استفاده از ابزاری موسوم به «پتگ‌شکن»، آن را کاملاً هم‌گونی می‌کردند. پس از مرحله خشک شدن، پشم‌ها با استفاده از چوب‌هایی به نام «سی» و «تشی» به نخ یا همان «بن» تبدیل می‌شدند. این نخ‌ها سپس با وسیله‌ای به نام «بنوایر»، به شکل گلوله‌های بزرگ در می‌آمدند تا آماده ساخت دوار شوند.

ساخت «دوار» و «سرکوچیل» (به طول ۱۵ متر و عرض ۳۰ سانتی‌متر)، از پیچیده‌ترین و هنرمندانه‌ترین بخش‌های این فرآیند بود. در این مرحله، مردان با استفاده از چوب‌های مخصوصی مانند «شکره» و «چاکل»، ساختار اصلی را مهار می‌کردند. همچنین برای حفظ پایداری این سازه‌ها در برابر باد و باران، از چوب‌های شاخ‌دار و روش‌های مهندسی بومی مانند استفاده از «حرکه» در عمق زمین بهره می‌بردند.

علاوه بر سازه‌های چوبی، حفاظت از فضای داخلی دوار از طریق بافت «چیت» یا «ترکه» انجام می‌شد. زنان با استفاده از نی‌های سالم و نخ‌های رنگی، حصیرهای محکمی (پیوکه) می‌بافتند که با استفاده از چوب‌های «تیلا» و «سینگ»، از ورود رطوبت و گرما جلوگیری می‌کرد. این هنر دست، علاوه بر کاربرد حفاظتی، نقش زیبایی‌شناختی نیز در فضای زندگی داشت.

در بخش تجهیزات آشپزی و زندگی روزمره نیز، استفاده از ظروف فلزی مانند «جقله» (از جنس مس و روی)، «دوری»، «مشمه» و «ساج» در کنار استفاده از پوست حیوانات برای ساخت «کریان» و «طوفدان»، نشان‌دهنده سازگاری کامل انسان با محیط زیست در آن دوره است.

این سبک زندگی ساده اما منظم، که در آن هر ابزار از پشم، چوب و پوست حیوانات با دقت ساخته می‌شد، نمونه‌ای بارز از مدیریت منابع و همبستگی اجتماعی در میان ایل‌نشینان پشتکوه در دهه‌های گذشته است.

همبستگی اجتماعی و دانش بومی؛ بازخوانی سنت‌های کشاورزی و کوچ‌نشینی در پشتکوه

نظام اجتماعی و کشاورزی در مناطق پشتکوه، بر پایه اصل «تعاون» و دانش اصیل بومی بنا شده است؛ سنتی که در آن از شخم‌زدن زمین تا فرآیند کوچ و برداشت محصولات، همیاری جمعی و استفاده از ابزارهای ساخته‌شده از مواد طبیعی، رکن اصلی بقای این جوامع بوده است.

سبک زندگی و معاشرت اجتماعی در مناطق پشتکوه، همواره با اصل «دست‌مزد و تعاون» گره خورده است. در فرآیند کشاورزی، اگرچه هر خانوار بر اساس امکانات خود عمل می‌کرد، اما در مواقع نیاز، جوامع محلی با روحیه‌ای جمعی به کمک یکدیگر می‌پرداختند تا مشکلات تولید و آماده‌سازی زمین حل شود.

در مرحله آماده‌سازی زمین، از ابزارهایی نظیر «جل» و «کوهان» و «شیله» برای تجهیز حیوانات استفاده می‌شد. پس از مرحله قواره‌بندی زمین که به زبان محلی «بانه ور» یا «هیل ما» شناخته می‌شود، فرآیند کاشت غلات (گندم، جو و خلات) آغاز می‌گشت. در این مرحله، محصولات با ظرف‌هایی موسوم به «هور» یا «حمانه» جابه‌جا می‌شدند.

تکنولوژی سنتی در برداشت و فرآوری

در زمان برداشت یا همان «دروو»، ابزارهای تخصصی نظیر «ویژنگ» (داس)، «سرن» و «سیدن» توسط خانواده‌ها و گروه‌های جمعی آماده می‌شد. فرآیند کوبیدن غلات نیز با بهره‌گیری از حیواناتی چون قاطر و اسب و با استفاده از طنابی به نام «رسن» (ساخته شده از مو یا پشم حیوانات) انجام می‌گرفت. برای جلوگیری از فرسایش خاک، از «سرکشگ» برای لبه‌های چیت استفاده می‌شد.

پس از جداسازی دانه‌ها با استفاده از ابزارهای «شن» و «سیدن» و به کمک جریان بادهای شمالی، گندم خالص از کاه جدا می‌گشت. کاه نیز برای خوراک دام در چاله‌های مخصوصی به نام «مر» ذخیره می‌شد. مدیریت ذخایر نیز بسیار دقیق بود؛ به طوری که بخشی از محصول برای مصرف فوری و بخشی برای سال آینده در مکان‌های خنک و مجهز به «تلکه» ذخیره می‌گشت.

نقش زنان و مردان در ساخت تجهیزات زندگی

در ساخت تجهیزات خانگی، تقسیم کار میان مردان و زنان بسیار دقیق بود. زنان مسئولیت ساخت «دوار»، «هور»، «چیت»، «قالی»، «نالی» و «خورج» را بر عهده داشتند و در تهیه لوازم پخت‌وپز مانند «خوانچه»، «خوانگ»، «سالج» و «طاوه» نقش کلیدی ایفا می‌کردند. از سوی دیگر، مردان در ساخت اسباب سیاه‌چادر و مهار کردن آن با «میخ» و «تیلا» همکاری می‌کردند تا هیچ خانواری در فرآیند دشوار کوچ تنها نماند.

آداب کوچ و مهمان‌نوازی

در دوران کوچ، نظام «کلمه» یا کوچ نوبتی اجرا می‌شد تا حیوانات دچار خستگی مفرط نشوند. با رسیدن به مناطق زمستان‌نشین، استقبال و مهمان‌نوازی از تازه‌واردان، بخشی از سنت‌های محلی بود. در این دوران، از گوشت حیواناتی که طی ماه‌های گذشته پرورش یافته بودند (مانند بنی)، برای پذیرایی از مهمانان استفاده می‌شد تا پیوند نان و نمک میان اقوام مستحکم‌تر شود.

چرخه تولید لبنیات و دامداری

چرخه تولید در این مناطق با رعایت زمان‌بندی‌های طبیعی مرتبط بود. پس از برگزاری مراسم «پنجه» در فروردین ماه، آغاز برداشت لبنیات از شیر و ماست در ماه‌های بعدی صورت می‌گرفت. محصولات لبنی مانند کره و روغن نیز در ظروف مخصوصی نظیر «کریان» و «هیزه» (ساخته شده از پوست حیوانات) نگهداری می‌شدند. این چرخه با فرآیند «برینه» یا تراشیدن موی گوسفندان در اواخر تابستان تکمیل می‌گشت تا چرخه تولید برای سال جدید آغاز شود.

کد خبر /۱۱۷۹۷۴

  • نویسنده : حجت اله جلالیان، نویسنده